Το μάθημα «Ιστορία και Κριτική της Μετάφρασης στον Επτανησιακό Χώρο» αποσκοπεί στην εξοικείωση των φοιτητριών και των φοιτητών με την ιστορία της μεταφραστικής δραστηριότητας στα Επτάνησα κατά τον 19ο αιώνα, με ιδιαίτερη έμφαση στην Κέρκυρα, και στην ανάδειξη της συμβολής της μετάφρασης στη διαμόρφωση της νεοελληνικής γλώσσας, της λογοτεχνίας και της πολιτισμικής ταυτότητας.

Μέσα από την ιστορική και κριτική προσέγγιση αντιπροσωπευτικών μεταφρασμάτων της περιόδου, εξετάζεται η μετάφραση ως συνειδητή γλωσσική, πολιτισμική και ιδεολογική πράξη, ενταγμένη στα ευρύτερα πνευματικά, κοινωνικά και ιστορικά συμφραζόμενα της εποχής. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον προγραμματικό χαρακτήρα της μεταφραστικής δραστηριότητας και στη σύνδεσή της με τις γλωσσικές και αισθητικές αντιλήψεις των Επτανήσιων λογίων και μεταφραστών.

Παράλληλα, μέσω της συγκριτικής εξέτασης πρωτότυπων κειμένων και των μεταφράσεών τους, οι φοιτήτριες και οι φοιτητές εξοικειώνονται με τις βασικές αρχές της μεταφραστικής κριτικής και διερευνούν τις μεταφραστικές στρατηγικές, καθώς και τις γλωσσικές, υφολογικές και πολιτισμικές επιλογές των μεταφραστών. Η ανάλυση επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο οι επιλογές αυτές αντανακλούν συγκεκριμένες αντιλήψεις για τη γλώσσα και τη λογοτεχνία και συμβάλλουν στη διαμόρφωση νέων μορφών λογοτεχνικής έκφρασης.

Στο πλαίσιο αυτό, αναδεικνύεται ο ρόλος του μεταφραστή όχι απλώς ως διαμεσολαβητή μεταξύ γλωσσών και πολιτισμών, αλλά ως ενεργού συντελεστή της γλωσσικής και πολιτισμικής παραγωγής.

Με την επιτυχή ολοκλήρωση του μαθήματος, οι φοιτήτριες και οι φοιτητές θα είναι σε θέση να:

• περιγράφουν βασικά χαρακτηριστικά του ιστορικού, γλωσσικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος των Επτανήσων, με έμφαση στον 19ο αιώνα·
• εξηγούν τη μετάφραση ως ιστορικά προσδιορισμένη πολιτισμική πρακτική και να αναγνωρίζουν τη συμβολή της στη διαμόρφωση της γλώσσας και του πολιτισμού·
• εντοπίζουν κοινωνικούς, πολιτικούς, ιδεολογικούς και αισθητικούς παράγοντες που επηρεάζουν τη μεταφραστική δραστηριότητα στον επτανησιακό χώρο·
• αναλύουν επιλεγμένα επτανησιακά μεταφράσματα σε σχέση με τα πρωτότυπα, το ιστορικό τους πλαίσιο και τους στόχους του μεταφραστή·
• αναγνωρίζουν και να αξιολογούν κριτικά τις γλωσσικές, υφολογικές και πολιτισμικές επιλογές των μεταφραστών·
• εφαρμόζουν βασικές αρχές της μεταφραστικής κριτικής, διατυπώνοντας τεκμηριωμένες κρίσεις για συγκεκριμένα μεταφράσματα·
• αξιοποιούν ιστορικές και θεωρητικές πηγές για να διερευνούν ζητήματα ιστορίας και κριτικής της μετάφρασης στον επτανησιακό χώρο και να παρουσιάζουν τα συμπεράσματά τους με σαφήνεια.

1η εβδομάδα — Εισαγωγή στην ιστορία και την κριτική της μετάφρασης
Παρουσίαση των στόχων και της δομής του μαθήματος. Βασικές έννοιες: ιστορία της μετάφρασης, μεταφραστική κριτική, μεταφραστική στρατηγική και μεταφραστική επιλογή. Πρώτη ανάγνωση και σχολιασμός σύντομου ιστορικού μεταφράσματος.

2η εβδομάδα — Μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της μετάφρασης
Ιστορική και συγκριτική προσέγγιση μεταφρασμάτων. Αξιοποίηση πρωτοτύπων, μεταφράσεων, προλόγων, κριτικών και άλλων παρακειμένων. Εισαγωγή στις έννοιες των μεταφραστικών κανόνων και του λογοτεχνικού πολυσυστήματος. Πρακτική εφαρμογή σε επιλεγμένα παραδείγματα.

3η εβδομάδα — Το ιστορικό και γλωσσικό περιβάλλον των Επτανήσων
Οι ιστορικές συνθήκες, οι πολιτισμικές επαφές και η γλωσσική ποικιλία στον επτανησιακό χώρο. Η μετάφραση ως μορφή πολιτισμικής μεταφοράς και παρέμβασης. Συζήτηση μεταφρασμάτων με βάση την εποχή και το περιβάλλον παραγωγής τους.

4η εβδομάδα — Μετάφραση, λογοτεχνικό σύστημα και πολιτισμική διαμεσολάβηση
Ο ρόλος της μετάφρασης στη διαμόρφωση και ανανέωση της λογοτεχνικής παραγωγής. Θεωρητικές προσεγγίσεις για τη σχέση μετάφρασης, πολιτισμού και λογοτεχνικού κανόνα. Σύγκριση μεταφραστικών επιλογών και εξέταση της πρόσληψης των μεταφρασμάτων.

5η εβδομάδα — Ο μεταφραστής, οι επιλογές και οι περιορισμοί του
Η μεταφραστική agency, ο ρόλος του κοινού, οι συνθήκες έκδοσης και οι ιδεολογικές παράμετροι της μεταφραστικής πράξης. Μελέτη ενδεικτικών μεταφραστικών πρακτικών στον επτανησιακό χώρο και σχολιασμός της επίδρασής τους στο κείμενο.

6η εβδομάδα — Ο Ιάκωβος Πολυλάς ως μεταφραστής
Η μεταφραστική και κριτική δραστηριότητα του Πολυλά στο ιστορικό και πνευματικό περιβάλλον των Επτανήσων. Μελέτη της μετάφρασης του Άμλετ και της κριτικής του J. S. Blackie. Ανάλυση της σχέσης ανάμεσα στις μεταφραστικές επιλογές, τις γλωσσικές αντιλήψεις της εποχής και την πρόσληψη του έργου.

7η εβδομάδα — Συγκριτική ανάγνωση μεταφρασμάτων
Σύγκριση επιλεγμένων αποσπασμάτων από τη μετάφραση του Πολυλά και από μεταγενέστερη ελληνική μετάφραση. Εξέταση λεξιλογικών, συντακτικών, υφολογικών και μορφολογικών επιλογών, καθώς και της απόδοσης του νοήματος και της θεατρικότητας. Σύνταξη σύντομου μεταφρασιολογικού σχολίου.

8η εβδομάδα — Μετάφραση, ποίηση και γλωσσική δημιουργία στα Επτάνησα
Η μετάφραση ποιητικών έργων και οι προκλήσεις της απόδοσης του ρυθμού, του ύφους και της εκφραστικότητας. Μελέτη του ρόλου των Επτανησίων ποιητών και μεταφραστών στη διαμόρφωση της νεοελληνικής λογοτεχνικής γλώσσας. Συγκριτική εξέταση επιλεγμένων πρωτοτύπων και μεταφράσεων.

9η εβδομάδα — Μετάφραση, γλωσσικές ιδεολογίες και γλωσσική πολιτική
Η σχέση της μεταφραστικής πρακτικής με τις αντιλήψεις για τη γλώσσα και τη λογοτεχνική έκφραση. Εξέταση της γλωσσικής ποικιλίας, των μεταφραστικών κανόνων και των ιδεολογικών επιλογών σε κείμενα του επτανησιακού χώρου. Μεταφρασιολογικός σχολιασμός επιλεγμένων παραδειγμάτων.

10η εβδομάδα — Αρχές και πρακτική της μεταφραστικής κριτικής
Κριτική προσέγγιση του μεταφράσματος με βάση το πρωτότυπο, το ιστορικό πλαίσιο, τις συμβάσεις της εποχής και τις μεταφραστικές προτεραιότητες. Διαμόρφωση τεκμηριωμένων κριτηρίων αξιολόγησης και συγγραφή μεταφρασιολογικού σχολίου, με έμφαση στην αιτιολόγηση των επιλογών και όχι στην απλή καταγραφή λαθών.

11η εβδομάδα — Συγκριτική μελέτη μεταφρασμάτων: εργαστήριο
Εργασία σε επιλεγμένα ζεύγη ή ομάδες πάνω σε πρωτότυπα και μεταφράσματα. Εντοπισμός μεταφραστικών μετατοπίσεων, συζήτηση εναλλακτικών λύσεων και σύνδεση των παρατηρήσεων με τις θεωρητικές προσεγγίσεις του μαθήματος. Προετοιμασία σύντομης παρουσίασης και σχολιασμού.

12η εβδομάδα — Παρουσιάσεις μεταφρασιολογικών σχολίων
Παρουσίαση από τις φοιτήτριες και τους φοιτητές συγκριτικών μελετών μεταφρασμάτων. Τεκμηρίωση των παρατηρήσεων με αναφορά στο ιστορικό και πολιτισμικό πλαίσιο, στις γλωσσικές επιλογές και στις θεωρητικές έννοιες που έχουν συζητηθεί. Συζήτηση και ανατροφοδότηση.

13η εβδομάδα — Σύνθεση και ανακεφαλαίωση
Σύνδεση των ιστορικών, θεωρητικών και κριτικών προσεγγίσεων που εξετάστηκαν στο μάθημα. Συζήτηση για τη συμβολή της μετάφρασης στη διαμόρφωση της λογοτεχνικής και γλωσσικής φυσιογνωμίας των Επτανήσων. Ανακεφαλαίωση βασικών αρχών συγκριτικής ανάλυσης και μεταφρασιολογικού σχολιασμού.

Ξενόγλωσση βιβλιογραφία

Baker, M. and Saldanha, G. (eds.) (2009). Routledge Encyclopedia of Translation Studies. 2nd ed. London and New York: Routledge.

Bassnett, S. (2014). Translation Studies. 4th ed. London and New York: Routledge.

Bassnett, S. and Lefevere, A. (eds.) (1990). Translation, History and Culture. London and New York: Pinter.

Bassnett, S. and Lefevere, A. (1998). Constructing Cultures: Essays on Literary Translation. Clevedon: Multilingual Matters.

Cronin, M. (1996). Translating Ireland: Translation, Languages, Cultures. Cork: Cork University Press.

Even-Zohar, I. (ed.) (1990). Polysystem Studies. Special issue of Poetics Today, 11(1).

Hirst, A. and Sammon, P. (eds.) (2014). The Ionian Islands: Aspects of Their History and Culture. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

Lefevere, A. (1992a). Translation/History/Culture: A Sourcebook. London and New York: Routledge.

Lefevere, A. (1992b). Translation, Rewriting, and the Manipulation of Literary Fame. London and New York: Routledge.

Mackridge, P. (2014a). “Seven Bards from Seven Islands: Poetry and Language in the Nineteenth-Century Heptanese.” In A. Hirst and P. Sammon (eds.), The Ionian Islands: Aspects of Their History and Culture, pp. 318–339. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

Mackridge, P. (2014b). “Venise après Venise: Official Languages in the Ionian Islands, 1797–1864.” Byzantine and Modern Greek Studies, 38(1), pp. 68–90. https://doi.org/10.1179/0307013113Z.00000000038

Potts, J. (2010). The Ionian Islands and Epirus: A Cultural History. Oxford: Signal Books.

Toury, G. (1995). Descriptive Translation Studies and Beyond. Amsterdam and Philadelphia: John Benjamins.

Venuti, L. (ed.) (2000). The Translation Studies Reader. London and New York: Routledge.

Ελληνόγλωσση βιβλιογραφία

Αλεξάκη, Λητώ-Σωτηρία (2015). Η μεταφρασιολογική προσέγγιση της τραγωδίας Άμλετ του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ με βάση τη νεοελληνική μετάφραση του Ιακώβου Πολυλά. Διδακτορική διατριβή, Ιόνιο Πανεπιστήμιο. https://doi.org/10.12681/eadd/36655

Αλεξάκη, Λητώ (2020). Οι ανέκδοτες σκηνοθετικές οδηγίες του Ιάκωβου Πολυλά για τον Αμλέτο (1889) και η κριτική του μεταφράσματος από τον J. S. Blackie (1891). Αθήνα: Εκδόσεις Σαΐτη. 136 σ. ISBN 978-960-487-416-3.

Κεντρωτής, Γ. (1996). Θεωρία και πράξη της μετάφρασης. Αθήνα: Δίαυλος.

Μπαμπινιώτης, Γ. (2002). Συνοπτική ιστορία της ελληνικής γλώσσας με εισαγωγή στην ιστορικοσυγκριτική γλωσσολογία. 5η έκδοση. Αθήνα.

Πολίτης, Λ. (1978). Ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Αθήνα: Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. 25η ανατύπωση, 2020.

Διδασκαλία πρόσωπο με πρόσωπο

Η διδασκαλία συνδυάζει σύντομες εισηγήσεις, συζήτηση και εργαστηριακή ανάλυση κειμένων και μεταφρασμάτων. Αφετηρία αποτελούν αυθεντικά κείμενα και μεταφράσματα που συνδέονται με τον επτανησιακό χώρο, με έμφαση στον 19ο αιώνα. Οι φοιτήτριες και οι φοιτητές τα προσεγγίζουν σε συνάρτηση με το ιστορικό, γλωσσικό και πολιτισμικό τους πλαίσιο, εξετάζοντας τη σχέση τους με τα πρωτότυπα και τις μεταφραστικές επιλογές.

Κατά την επεξεργασία του υλικού, συζητούν τον ρόλο των μεταφραστών και της μετάφρασης στη διαμόρφωση της γλώσσας και του πολιτισμού, συγκρίνουν διαφορετικές αποδόσεις και διατυπώνουν τεκμηριωμένες κρίσεις. Βασικές θεωρητικές προσεγγίσεις και αρχές της ιστορίας και της κριτικής της μετάφρασης εισάγονται σταδιακά και εφαρμόζονται στην ανάλυση των παραδειγμάτων.

Υποστήριξη Μαθησιακής διαδικασίας μέσω της ηλεκτρονικής πλατφόρμας e-class.

Ανάρτηση υλικού του μαθήματος (σημειώσεις, διαφάνειες διαλέξεων, ασκήσεις, κ.λπ.) στην πλατφόρμα ηλεκτρονικής μάθησης (e-class).  

Για την υποστήριξη της διδασκαλίας αξιοποιούνται ηλεκτρονικά λεξικά, ψηφιακές εγκυκλοπαίδειες και διαδικτυακές πηγές και μεταφραστικά εργαλεία. Οι φοιτήτριες και οι φοιτητές τα χρησιμοποιούν για την αναζήτηση και τεκμηρίωση μεταφραστικών λύσεων, καθώς και για τη σύγκριση εναλλακτικών αποδόσεων.

Δεν επιτρέπεται η χρήση ΤΝ ή/και ΜΜ  

Η αξιολόγηση βασίζεται στην τελική γραπτή εξέταση και, προαιρετικά, στην εκπόνηση γραπτής εργασίας. Η εξέταση περιλαμβάνει την ιστορική και κριτική ανάλυση μεταφράσματος που συνδέεται με τον επτανησιακό χώρο, με έμφαση στο ιστορικό και πολιτισμικό του πλαίσιο, στη σχέση του με το πρωτότυπο και στις μεταφραστικές επιλογές. Για όσες και όσους εκπονήσουν την προαιρετική εργασία, αυτή συνεισφέρει το 30% του τελικού βαθμού και η τελική εξέταση το 70%. Για όσες και όσους δεν επιλέξουν να εκπονήσουν την εργασία, ο τελικός βαθμός προκύπτει από την τελική εξέταση.